Przeczytaj również: Asymetrie mięśniowe. Kiedy są naturalne, a kiedy wskazują na dysfunkcję?

Spis treści:

• Kompensacja
• Powody
• Łańcuch kinematyczny
• Fizjoterapia

Czym są mechanizmy kompensacji w układzie ruchu?

Kompensacja ruchowa to zmiana sposobu wykonywania określonej czynności, która pozwala organizmowi osiągnąć zamierzony cel mimo ograniczenia funkcji jednej ze struktur.

Organizm człowieka nie wykonuje ruchów wyłącznie po to, aby poszczególne stawy i mięśnie znajdowały się w określonych pozycjach. Ruch ma konkretny cel. Chodzimy, aby się przemieszczać. Schylamy się, aby coś podnieść. Biegamy, aby poruszać się szybko. Sięgamy ręką, aby dosięgnąć przedmiotu. Jeżeli jedna struktura nie jest w stanie wykonać swojej części zadania, organizm może zmienić sposób działania całego systemu.

To właśnie jest kompensacja.

Przykładowo, jeśli po urazie stawu skokowego pacjent nie może swobodnie zginać stopy, organizm może zmienić ruch w stawie kolanowym lub biodrowym, aby umożliwić prawidłowe przetoczenie kończyny podczas chodu. Z punktu widzenia całego organizmu cel został osiągnięty. Pacjent nadal chodzi. Jednak sposób wykonania ruchu uległ zmianie.

Jeżeli taka strategia jest tymczasowa i zanika wraz z powrotem funkcji, najczęściej nie stanowi większego problemu. Jeżeli jednak utrzymuje się przez długi czas, może zacząć wpływać na inne elementy układu ruchu.

Dlaczego ciało kompensuje uraz?

Pierwszym i najważniejszym powodem jest ochrona organizmu.

Ból jest sygnałem, który może skłaniać człowieka do ograniczenia ruchu lub zmiany sposobu wykonywania określonej czynności. Jeśli podczas chodzenia bolący staw jest mocniej obciążany, układ nerwowy może automatycznie zmniejszyć jego udział w ruchu. Organizm robi to automatycznie.

Można powiedzieć, że układ nerwowy próbuje znaleźć rozwiązanie, które pozwoli wykonać zadanie przy możliwie małym poziomie zagrożenia lub dyskomfortu. Ograniczenie ruchu może chronić uszkodzoną tkankę, zmniejszać dolegliwości i umożliwiać rozpoczęcie procesu gojenia.

Łańcuch kinematyczny. Dlaczego uraz jednej struktury wpływa na inne?

Ciało nie działa jak zbiór niezależnych części. Między poszczególnymi segmentami istnieją mechaniczne i funkcjonalne połączenia. Ruch stopy wpływa na kolano. Kolano jest powiązane z biodrem. Biodro współpracuje z miednicą i kręgosłupem. Podobnie ruch ręki jest zależny od ustawienia łopatki, kręgosłupa piersiowego i szyjnego. Możemy więc mówić o łańcuchach kinematycznych.

Jeżeli jeden element łańcucha zaczyna funkcjonować inaczej, pozostałe segmenty mogą dostosować swoje działanie. Podczas przysiadu organizm może zwiększyć udział innych segmentów, na przykład zwiększyć zgięcie w stawie biodrowym lub zmienić ustawienie tułowia. Jednakże nie musi to oznaczać patologii.

Jeśli jednak ograniczenie ruchomości jest znaczne i Pacjent regularnie wykonuje zadania wymagające dużego zakresu ruchu, zmiana strategii może mieć znaczenie funkcjonalne. Właśnie dlatego podczas fizjoterapii analizuję nie tylko miejsce bólu, ale cały wzorzec ruchowy.

Mechanizmy kompensacji a fizjoterapia. Czy trzeba „naprawić” cały organizm?

Nie zawsze. W praktyce terapeutycznej bardzo łatwo wpaść w pułapkę poszukiwania jednej przyczyny problemu.

• Boli kolano – więc trzeba „naprawić” biodro.
• Boli bark – więc trzeba „ustawić” łopatkę.
• Bolą plecy – więc trzeba „rozluźnić” mięśnie.

Rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona. Ciało jest systemem dynamicznym, a objaw może wynikać z wielu nakładających się czynników. W tym kontekście bardzo ważna jest odpowiedź na pytanie – Czy dana kompensacja rzeczywiście ogranicza funkcję pacjenta?

Jeśli nie, nie wymaga leczenia. Jeżeli natomiast wpływa na zdolność do wykonywania określonych czynności, terapia powinna być ukierunkowana na poprawę tej konkretnej funkcji.

Fizjoterapia może działać na kilku poziomach. Pierwszym jest zmniejszenie czynników, które wywołują kompensację. Jeśli pacjent odczuwa ból, ograniczenie ruchu lub deficyt siły, należy ustalić, co dokładnie utrudnia mu wykonywanie zadania. Następnie można rozpocząć stopniową odbudowę utraconych możliwości.

We wszystkich działaniach bardzo ważna jest progresja. Organizm powinien bowiem otrzymywać obciążenie odpowiednie do aktualnych możliwości. Jeżeli obciążenie będzie zbyt małe, nie uzyskamy wystarczającej adaptacji. Natomiast jeżeli będzie zbyt duże, może dojść do przeciążenia i nasilenia objawów.

Wartościowym i bardzo często stosowanym elementem działań fizjoterapeutycznych jest terapia manualna. Techniki manualne pozytywnie wpływają na percepcję bólu, chwilową ruchomość stawu i napięcie tkanek. Nie należy jednak oczekiwać, że sama terapia manualna trwale wyeliminuje kompensację. Jeśli pacjent przez wiele tygodni unika obciążania jednej kończyny, samo zastosowanie technik manualnych nie nauczy go automatycznie ponownego wykorzystywania tej strony. Do tego potrzebny jest ruch. Potrzebne są odpowiednio dobrane ćwiczenia i stopniowe zwiększanie obciążenia. Terapia manualna może stworzyć korzystne warunki do aktywnej pracy, ale to aktywność i odpowiednio dawkowany trening są najważniejsze dla długoterminowej zmiany funkcjonalnej.

Artykuł Dlaczego ciało kompensuje uraz? Mechanizmy kompensacji w układzie ruchu pochodzi z serwisu Masaż, Fizjoterapia, Rehabilitacja - Szymon Budnik.